Հնագիտական հուշարձաններից հայտնաբերված բուսական մնացորդների ուսումնասիրություն

Հետազոտության հնաբուսաբանական  մեթոդների համեմատաբար ծավալուն կիրառումը հանրապետության տարածքում զգալիորեն երիտասարդ պատմություն ունի, ուստի այդ հասկացությունը դեռևս անծանոթ է շատերի համար: Հնաբուսաբանությունը (անգլ. archaeobotany կամ palaeoethnobotany) գիտություն է անցյալ դարաշրջանների մարդու գործունեության հետ առնչվող բույսերի մասին: Ի տարբերություն հնէաբուսաբանության (անգլ. palaeobotany), որի ուսումնասիրության առարկա են հանդիսանում բոլոր անցյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանների բույսերը և որի մի ճյուղն է հանդիսանում հնաբուսաբանությունը, ժամանակագրորեն վերջինիս հետազոտության ոլորտն ընդգրկում է միայն անթրոպոգեն (մարդածին) ժամանակաշրջանը: 
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կազմում հնակենսաբանական հետազոտություններ սկսվել են կատարվել 2007 թ․-ից:
Ըստ Ն.Ի. Վավիլովի ՀՀ տարածքը մշակաբույսերի ծագման առաջավորասիական շրջանի անդրկովկասյան ենթաշրջանի մի մասն է (Вавилов, 1960), այն գտնվում է “բարեբեր մահիկի” (անգլ. fertile cresscent; Zohary et al., 2012) անմիջական հարևանությամբ` վերջինիցս դեպի հյուսիս-արևելք: Այդ հանգամանքը առանձնահատուկ կարևոր է դարձնում մեր տարածքի հնաբուսաբանական նյութերի ուսումնասիրությունը` մշակաբույսերի ընտելացման մի շարք հարցերի պարզաբանման տեսանկյունից: Երկրորդը, որն արդիական է դարձնում ՀՀ տարածքում հնաբուսաբանական հետազոտությունների անհրաժեշտությունը, երկրագործական մշակույթի դեպի հյուսիս տարածման գործընթացում Կովկասյան տարածաշրջանի անցուղի լինելու հանգամանքն է: Այդ առումով ՀՀ տարածքն աշխարհագրորեն առաջնային դիրք է գրավում և կարող է համարվել Կովկասում երկրագործության տարածման մեկնարկային գոտի:
ՀՀ տարածքում նախապատմական ժամանակներում բուսաբուծության մասին հետևությունները մինչև 20-րդ դարի վերջերը հիմնականում հիմնված են եղել գլխավորապես անուղղակի տվյալների վրա, ինչպիսիք են բույսերի մշակության և վերամշակման մասին վկայող գործիքների գտածոները, բազմաթիվ մշակաբույսերի վայրի ազգակիցների կարգաբանական բազմազանությունը և այլն (Բդոյան, 1972; Пиотровский, 1961; Вавилов, 1960, 1965; և այլն): Մեր ինստիտուտում կատարված աշխատանքների արդյունքում հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել են նախապատմական ժամանակներում բույսերի մշակության մասին վկայող անմիջական փաստացի տվյալներ` մշակաբույսերի մնացորդներ: 
Ինստիտուտում կատարված հնաբուսաբանական հետազոտությունների գիտական նորույթը 
- Արձանագրվել է, որ ՀՀ տարածքում բուսաբուծությամբ զբաղվել են առնվազն նոր քարեդարից (մ.թ.ա. VI հազարամյակ)` Արարատյան դաշտում, 
- ՀՀ տարածքի մ.թ.ա. VI-I հազարամյակների տարբեր դարաշրջանների համար արձանագրվել են առնվազն 25 դաշտային մշակաբույսեր` 16 հացաբույս, 6 հատիկաընդեղեն և 3 սովորական յուղատու: Այդ դաշտային մշակաբույսերի ցանքերն աղտոտող շուրջ 30 ընտանիքների պատկանող մոտ 100 մոլախոտերից (ցուցակը պարբերաբար թարմացվում է) 2/3-ը ՀՀ տարածքի նախապատմական ժամանակաշրջանի համար առաջին անգամ արձանագրվել են մեր կողմից:
- Բացահայտվել է, որ հին հասարակությունների բուսաբուծության առանձնահատկությունները ձևավորվել են առաջնայնորեն տեղի բնակլիմայական պայմանների ազդեցությամբ, սակայն տվյալ հասարակության տնտեսական և մշակույթային ավանդույթներն են հանդիսացել վերջնական ձևավորող գործոնները:

Ինստիտուտում կատարվում են նաև էթնոբուսաբանական հետազոտություններ (տես Անժելլա Ամիրխանյանի և Ռոման Հովսեփյանի աշխատանքները):

Ռոման Հովսեփյան

Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում կատարված և հրատարակված հնաբուսաբանական աշխատանքներ

Շտեմարան

Middle Palaeolithic human occupation of the high altitude region of Hovk-1, Armenia

Middle Palaeolithic human occupation of the high altitude region of Hovk-1, Armenia

Pinhasi R., Gasparian B., Nahapetyan S., Bar-Oz G., Weissbrod L., Bruch A.A., Hovsepyan R., Wilkinson K. 2011. Middle Palaeolithic human occupation of the high altitude region of Hovk-1, Armenia. Quaternary Science Reviews, vol. 30, is. 27-28, pp. 3846-3857.

Հեղինակներ / Authors: 
Pinhasi R.
Gasparian B.
Nahapetyan S.
Bar-Oz G.
Weissbrod L.
Bruch A.
Hovsepyan R.
Wilkinson K.
Աղբյուր / Source: 
Quaternary Science Reviews
Տարի / Year: 
2011
No.: 
30(27-28)
Պիտակ / Tag: 
archaeology
archaeobotany
Hovk-1
Paleolithic
Palaeoethnobotanical data from the high mountainous Early Bronze Age settlement of Tsaghkasar‐1 (Mt. Aragats, Armenia)

Palaeoethnobotanical data from the high mountainous Early Bronze Age settlement of Tsaghkasar‐1 (Mt. Aragats, Armenia)

Hovsepyan R. 2011. Palaeoethnobotanical data from the high mountainous Early Bronze Age settlement of Tsaghkasar‐1 (Mt. Aragats, Armenia). Ethnobiology Letters, 2, pp. 58-62.

Հեղինակներ / Authors: 
Hovsepyan R.
Աղբյուր / Source: 
Ethnobiology Letters
Տարի / Year: 
2011
No.: 
2
Պիտակ / Tag: 
Tsaghkasar-1
Kura-Araxes
Early Bronze Age
archaeobotany
Archaeobotanical findings from Yenokavan-2 cave site (Armenia)

Archaeobotanical findings from Yenokavan-2 cave site (Armenia)

Hovsepyan R.A. 2011. Archaeobotanical findings from Yenokavan-2 cave site (Armenia). Biological Journal of Armenia, 1(63), "Gitutyun", pp. 83-84.

Հեղինակներ / Authors: 
Hovsepyan R.A.
Աղբյուր / Source: 
Biological Journal of Armenia
Տարի / Year: 
2011
No.: 
1(63)
Վայր / Place: 
Yerevan
Պիտակ / Tag: 
archaeobotany
Yenokavan-2
Areni-1 Cave, Armenia: A Chalcolithic–Early Bronze Age settlement and ritual site in the southern Caucasus

Areni-1 Cave, Armenia: A Chalcolithic–Early Bronze Age settlement and ritual site in the southern Caucasus

Wilkinson K.N., Gasparian B., Pinhasi R., Avetisyan P., Hovsepyan R., Zardaryan D., Areshian G.E., Bar-Oz G., Smith A. 2012. Areni-1 Cave, Armenia: A Chalcolithic–Early Bronze Age settlement and ritual site in the southern Caucasus. Journal of Field Archaeology, vol. 37, N1, pp. 20-33.

Հեղինակներ / Authors: 
Wilkinson K.N.
Gasparian B.
Pinhasi R.
Avetisyan P.
Hovsepyan R.
Zardaryan D.
Areshian G.E.
Bar-Oz G.
Smith A.
Աղբյուր / Source: 
Journal of Field Archaeology
Տարի / Year: 
2012
No.: 
37(1)
Պիտակ / Tag: 
archaeology
archaeobotany
Areni-1
Chalcolithic

Էջեր