Հնագիտական հուշարձաններից հայտնաբերված բուսական մնացորդների ուսումնասիրություն

Հետազոտության հնաբուսաբանական  մեթոդների համեմատաբար ծավալուն կիրառումը հանրապետության տարածքում զգալիորեն երիտասարդ պատմություն ունի, ուստի այդ հասկացությունը դեռևս անծանոթ է շատերի համար: Հնաբուսաբանությունը (անգլ. archaeobotany կամ palaeoethnobotany) գիտություն է անցյալ դարաշրջանների մարդու գործունեության հետ առնչվող բույսերի մասին: Ի տարբերություն հնէաբուսաբանության (անգլ. palaeobotany), որի ուսումնասիրության առարկա են հանդիսանում բոլոր անցյալ երկրաբանական ժամանակաշրջանների բույսերը և որի մի ճյուղն է հանդիսանում հնաբուսաբանությունը, ժամանակագրորեն վերջինիս հետազոտության ոլորտն ընդգրկում է միայն անթրոպոգեն (մարդածին) ժամանակաշրջանը: 
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կազմում հնակենսաբանական հետազոտություններ սկսվել են կատարվել 2007 թ․-ից:
Ըստ Ն.Ի. Վավիլովի ՀՀ տարածքը մշակաբույսերի ծագման առաջավորասիական շրջանի անդրկովկասյան ենթաշրջանի մի մասն է (Вавилов, 1960), այն գտնվում է “բարեբեր մահիկի” (անգլ. fertile cresscent; Zohary et al., 2012) անմիջական հարևանությամբ` վերջինիցս դեպի հյուսիս-արևելք: Այդ հանգամանքը առանձնահատուկ կարևոր է դարձնում մեր տարածքի հնաբուսաբանական նյութերի ուսումնասիրությունը` մշակաբույսերի ընտելացման մի շարք հարցերի պարզաբանման տեսանկյունից: Երկրորդը, որն արդիական է դարձնում ՀՀ տարածքում հնաբուսաբանական հետազոտությունների անհրաժեշտությունը, երկրագործական մշակույթի դեպի հյուսիս տարածման գործընթացում Կովկասյան տարածաշրջանի անցուղի լինելու հանգամանքն է: Այդ առումով ՀՀ տարածքն աշխարհագրորեն առաջնային դիրք է գրավում և կարող է համարվել Կովկասում երկրագործության տարածման մեկնարկային գոտի:
ՀՀ տարածքում նախապատմական ժամանակներում բուսաբուծության մասին հետևությունները մինչև 20-րդ դարի վերջերը հիմնականում հիմնված են եղել գլխավորապես անուղղակի տվյալների վրա, ինչպիսիք են բույսերի մշակության և վերամշակման մասին վկայող գործիքների գտածոները, բազմաթիվ մշակաբույսերի վայրի ազգակիցների կարգաբանական բազմազանությունը և այլն (Բդոյան, 1972; Пиотровский, 1961; Вавилов, 1960, 1965; և այլն): Մեր ինստիտուտում կատարված աշխատանքների արդյունքում հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել են նախապատմական ժամանակներում բույսերի մշակության մասին վկայող անմիջական փաստացի տվյալներ` մշակաբույսերի մնացորդներ: 
Ինստիտուտում կատարված հնաբուսաբանական հետազոտությունների գիտական նորույթը 
- Արձանագրվել է, որ ՀՀ տարածքում բուսաբուծությամբ զբաղվել են առնվազն նոր քարեդարից (մ.թ.ա. VI հազարամյակ)` Արարատյան դաշտում, 
- ՀՀ տարածքի մ.թ.ա. VI-I հազարամյակների տարբեր դարաշրջանների համար արձանագրվել են առնվազն 25 դաշտային մշակաբույսեր` 16 հացաբույս, 6 հատիկաընդեղեն և 3 սովորական յուղատու: Այդ դաշտային մշակաբույսերի ցանքերն աղտոտող շուրջ 30 ընտանիքների պատկանող մոտ 100 մոլախոտերից (ցուցակը պարբերաբար թարմացվում է) 2/3-ը ՀՀ տարածքի նախապատմական ժամանակաշրջանի համար առաջին անգամ արձանագրվել են մեր կողմից:
- Բացահայտվել է, որ հին հասարակությունների բուսաբուծության առանձնահատկությունները ձևավորվել են առաջնայնորեն տեղի բնակլիմայական պայմանների ազդեցությամբ, սակայն տվյալ հասարակության տնտեսական և մշակույթային ավանդույթներն են հանդիսացել վերջնական ձևավորող գործոնները:

Ինստիտուտում կատարվում են նաև էթնոբուսաբանական հետազոտություններ (տես Անժելլա Ամիրխանյանի և Ռոման Հովսեփյանի աշխատանքները):

Ռոման Հովսեփյան

Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում կատարված և հրատարակված հնաբուսաբանական աշխատանքներ

Database

Field crops and common weeds at the territory of Armenia in Neolithic – Iron Age periods

Field crops and common weeds at the territory of Armenia in Neolithic – Iron Age periods

Սեղմագիր
Հովսեփյան Ռ.Ա. 2009. Դաշտային մշակաբույսերը և տարածված մոլախոտերը Հայաստանի տարածքում նոր քարի – երկաթի դարաշրջաններում: Սեղմագիր Զ.01.02՝ “Բուսաբուծություն” մասնագիտությամբ կենսաբանական գիտությունների թեկնածուի աստիճանի հայցման ատենախոսության: Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանում գործող ատենախոսությունների պաշտպանության “Ագրոնոմիա” (011) մասնագիտական խորհուրդ: Գիտ. ղեկ.՝ Հ.Վ. Հովսեփյան, Պաշտպ. օրը՝ 12.06.2009, Երևան, 23 էջ:

Հեղինակներ / Authors: 
Hovsepyan R.
Տարի / Year: 
2009
Վայր / Place: 
Yerevan
Պիտակ / Tag: 
հնաբուսաբանություն
մշակաբույսեր
մոլախոտեր
The settlement of Aknashen-Khatunarkh, a Neolithic site in the Ararat plain (Armenia): excavation results 2004-2009
New data on agriculture of Aparan-III Early Bronze Age settlement (Armenia)

New data on agriculture of Aparan-III Early Bronze Age settlement (Armenia)

Hovsepyan R.A. 2010. New data on agriculture of Aparan-III Early Bronze Age settlement (Armenia). Biological Journal of Armenia, 4(62), Yerevan, "Gitutyun", pp. 31-37.

Հեղինակներ / Authors: 
Hovsepyan R.A.
Աղբյուր / Source: 
Biological Journal of Armenia
Տարի / Year: 
2010
No.: 
4(62)
Վայր / Place: 
Yerevan
Պիտակ / Tag: 
Aparan-3
Aparan III
Early Bronze Age
Kura-Araxes
archaeobotany
Основные этапы предыстории земледелия на территории Армении по палеоэтноботаническим данным

Основные этапы предыстории земледелия на территории Армении по палеоэтноботаническим данным

Овсепян Р. 2011. Основные этапы предыстории земледелия на территории Армении по палеоэтноботаническим данным. Международная научная конференция «Археология, этнология, фольклористика Кавказа», Тбилиси-Гори-Батуми, 27-30 сентября 2010 г., Сборник кратких содержаний докладов, Тбилиси, Издательство «Меридиани», с. 191-192.

Հեղինակներ / Authors: 
Овсепян Р.
Աղբյուր / Source: 
Археология, этнология, фольклористика Кавказа
Տարի / Year: 
2011
Վայր / Place: 
Тбилиси
Պիտակ / Tag: 
archaeobotany
agriculture

Pages